2744 inwoners
4 bezoekers online
   
 
januari 2018


9

Oosteeklo Vandaag: kaantjes uit de Smoutpot

Over achternamen, familienamen, eigennamen, geslachtsnamen …

Over achternamen, familienamen, eigennamen, geslachtsnamen …

Enige wetenswaardigheden

Eeuwenlang hadden de mensen hier één enkele naam: de persoonsnaam, voornaam en die was voor het overgrote deel van Germaanse oorsprong. Germaanse namen zijn steeds samengestelde namen, ze bevatten twee stamwoorden en die zijn onderling combineerbaar. Op die manier beschikte men theoretisch over een eindeloze voorraad namen, ruim voldoende om aan elke persoon uit de toenmalige samenleving een unieke naam te geven.

Later kwamen ook Keltische, Griekse, Romeinse en vooral Bijbelse voornamen in gebruik.

Bij de opkomst van de steden, gevolgd door de toename van de bevolkingsdichtheid kwam het éénnaamsysteem toch meer en meer onder druk en begon men een tweede voornaam of toenaam toe te voegen. Tot voor kort was het gebruikelijk om een tweede zelfs derde voornaam aan de kinderen te geven, deze gewoonte was en is dus oeroud.

Mede onder invloed van de adel - waar men al lang de gewoonte had om zijn afkomst of de naam van zijn landgoed achter zijn voornaam te plakken - begon eerst de burgerij en later vrijwel iedere man (in het begin was het vooral een mannenzaak) zich een achternaam toe te eigenen.

In de 13de eeuw had in het graafschap Vlaanderen 90% van de mannen en 60% van de vrouwen al een achternaam. Let wel, van een overerfbare familienaam was er in die periode nog geen sprake. Elke persoon gebruikte de achternaam waarvan hij of iemand anders van oordeel was dat die best bij hem paste. Dit is nog lang bij de adel gebruikelijk geweest, zelfs nu nog heeft onze koninklijke familie geen erfelijke achternaam.

Het tijdstip van de overerfbaarheid van achternamen verschilt van streek tot streek. In het graafschap Vlaanderen is dit eind 15de eeuw. In Limburg en vooral Noord-Nederland is dat veel later. Van dan af kunnen we van familienamen, eigennamen of geslachtsnamen spreken en het bleef een mannenzaak. Die overerfbaarheid verhinderde niet dat er toch nog steeds naar eigen goeddunken achternamen konden veranderd en/of bijgemaakt worden. De Franse Revolutie maakte hier een eind aan.

Nadat in 1794 de Zuidelijke Nederlanden bij Frankrijk ingelijfd waren, werd vanaf 1796 ook hier de burgerlijke stand ingevoerd. In een register werden akten opgemaakt bij geboorte, huwelijk, echtscheiding en overlijden. Elke inwoner werd ingeschreven met voor- en achternaam en de kinderen met de achternaam van de vader. De overerfbaarheid van de familienaam is nu definitief en in mannelijke lijn, tevens ligt nu ook het aantal en de schrijfwijze van onze eigennamen vast, ze kunnen alleen nog - vroeger zeer omslachtig maar momenteel vrij eenvoudig - door een koninklijk besluit veranderd en/of vernieuwd worden.

Dit brengt wel een verarming van ons namenbestand met zich mee. Jaarlijks verdwijnen er familienamen en nemen de meest voorkomende achternamen nog in aantal toe. Daarenboven brengen bijna uitsluitend inwijkelingen nog nieuwe achternamen aan, hierdoor neemt ook het aantal uitheemse namen toe dit ten nadele van het aantal inheemse familienamen die blijvend achteruit gaan.

In Nederland was het Napoleon die in 1811 de burgerlijke stand invoerde. Velen zijn van mening dat toen heel wat Nederlanders uit protest een burleske naam opgaven waar ze nu mee opgezadeld zitten. Dit is fout, vrijwel alle Nederlanders hadden al een achternaam en namen zoals het vaak geciteerde: 'Naaktgeboren' of 'Piet uit de Broek' bestonden al lang vóór de registratie van 1811.

Wat wel opvalt is een duidelijk verschil in schrijfwijze tussen Nederland en Vlaanderen van een zelfde eigennaam vb: 'De Kuiper' in Nederland, 'De Cuyper' in Vlaanderen. Dit komt omdat in Nederland in 1804 - dus zeven jaar vóór de verplichte naamsregistratie - de eerste officiële spelling: 'de spelling-Siegenbeek' van kracht werd. In Vlaanderen was de registratie van de burgerlijke stand toen al jaren achter de rug. Tevens werd die spelling hier niet aangenomen, ze werd als te Hollands en te protestants ervaren. Het zal nog tot 1844 duren voordat hier de eerste officiële spelling: 'de Willems-spelling' in voege treedt. 

De betekenis van enkele familienamen

Tijdens de kerstwandeling van 18 december jongstleden waren er een paar deelnemers die naar de betekenis van hun familienaam vroegen. We gaan die even toelichten.

Vooreerst is het nog goed om weten dat onze familienamen ingedeeld worden in vier hoofdgroepen:

            1: verwantschap: patroniem, matroniem ...

            2: plaats: woonachtig bij, afkomstig van ...

            3: beroep

            4: eigenschap: bijnaam, lichamelijk kenmerk, karaktertrek .... 

* Cornelis, Cornelissen, Corneel ...: patroniem: 'nakomeling van Cornelius'.

Cornelius: Romeinse mannelijke voornaam, zeer waarschijnlijk afkomstig van het Latijnse woord: cornu: hoorn; dan is de betekenis: 'de gehoornde'.

Een 'hoorndrager' heeft nu de negatieve betekenis van: bedrogen echtgenoot. Echter in de oudheid was de hoorn een positief vruchtbaarheidssymbool dat we nog steeds kennen in o.a. 'de hoorn des overvloeds'.

* De Smaele, De Smalle ...: genoemd naar een lichamelijk kenmerk: 'klein, tenger persoon'.

* Van Compernolle:

- ofwel een bijnaam afkomstig van: kampernoel, paddenstoel; dan is de betekenis: 'iemand die iets van paddenstoelen kent'.

- ofwel afkomstig van: koppenol: een veel voorkomende plaatsnaam in Antwerpen, Brabant, Oost- en West-Vlaanderen; dan is de betekenis: 'woonachtig bij een bolronde heuvel (kop) met bodeminzinking (hol)'.

* Van Der Sypt, Van de Zijpe, Verzijp ...: plaatsnaam: 'woonachtig bij het zijp'.

Zijp, zep: afwatering, voornamelijk voor vuil water. Deze plaatsnaam komt zowat in elk dorp in Vlaanderen voor.

* Van De Voorde, Vervort, Vervotte ...: plaatsnaam: 'woonachtig bij de voorde'.

Voorde: doorwaadbare plaats. Plaatsnamen met '-voorde' zijn zeer verspreid in Vlaanderen en Nederland.  

* Verdegem, Van Veerdegem, Veirdeghem ...: plaatsnaam: 'afkomstig van Verdegem'.

Verdegem: plaats die enkel in Beveren (Roeselare) en Machelen aan de Leie voorkomt, met als betekenis: 'woonplaats van de knechten van de veerman'. De families Verdegem - en dat kunnen er tientallen geweest zijn, zonder onderlinge verwantschap - zijn dus oorspronkelijk van één van beide plaatsen afkomstig. Het moet er nogal onherbergzaam geweest zijn dat men er wegtrok.

* Wieland, Wylands, Weilandt ...: patroniem: 'nakomeling van Wielant'.

Wielant: Germaanse mannelijke voornaam met als betekenis: 'kunstige ambachtsman'. In de Germaanse mythologie is Wielant de naam van de smid in de onderwereld.

Heb je als lezer een heemkundig item dat je verduidelijkt of uitgelegd wil zien? Stuur het naar 'De Orde van de Smoutpot' Ledestraat 38: e-mail: ordevandesmoutpot@oosteeklo.be.

 

Bron: Oosteeklo Vandaag
Datum: 2011-01-17

Top

Deze website kwam tot stand door de medewerking van: btwebdesign - Drukkerij Stoop - Garage Marc Van de Voorde - H. Wauters-Ingels Bankagent, verzekeringsmakelaar, kredietmakelaar - KBC - MPH computers - Optiek Brigitte Roebben - Record Bank-kantoor Bogaert bvba - Roomijs en diepvriesproducten Jan Bekaert - Sanitair Armin De Craemer - Sanitair Hebbrecht-Laureyns bvba - Sanitairinstallateur De Meester-Vispoel - Tweewielers De Causmaecker - Uitvaartverzorging De Wyn-Funerarium De witte eik - VDsoft BVBA - Walter Van De Velde - Zucara Groep -